Son yıllarda din, inanç, etnik kimlik ve kültürel değerler, "mizah" adı altında sıkça hedef alınıyor. Hakaret, aşağılamaya dönüşüyor; öfke, sanat kisvesi altında alkış bekliyor. Ardından da aynı cümle kuruluyor: "Bu sadece şakaydı."
Gerçekten öyle mi?
Yakın tarihten birkaç örneği hatırlayalım.
1990'lı yıllarda Güner Ümit'in sunduğu Turnike, televizyon dünyasının en çok izlenen yarışmalarından biriydi. TRT'den özel kanallara transfer edilen program, Star TV ekranlarında reyting rekorları kırıyor, Güner Ümit de kariyerinin zirvesini yaşıyordu.
Ancak zirvede olmak, insana her istediğini söyleme hakkı vermiyor.
Canlı yayın sırasında, hamile rolündeki hosteslerden birine yöneltilen "Bebek kimden?" sorusuna verilen "Babamdan." cevabı üzerine Güner Ümit'in "Sen Kızılbaş mısın?" demesi, hafızalara kazınan en büyük gaflardan biri oldu.
Toplum haklı olarak tepki gösterdi. Protestolar düzenlendi, televizyon binası önünde gösteriler yapıldı. Star TV uzun süre boykot edildi. Güner Ümit özür diledi ama bu özür kamuoyunu tatmin etmedi. Kariyeri büyük ölçüde sona erdi ve hakkında hukuki süreç başlatıldı.
Benzer bir olay, iş insanı Rahmi Koç'un İzmir'de bir hastane açılışında anlattığı bir sözde fıkra nedeniyle yaşandı.
Koç, Kürt bir kadın hasta üzerinden anlatılan bir fıkrayı paylaştı. Fıkra, özellikle Kürt vatandaşlar tarafından aşağılayıcı bulundu ve yoğun tepki gördü.
Rahmi Koç, amacının kimseyi incitmek olmadığını belirterek özür diledi. Buna rağmen hakkında "halkı kin ve düşmanlığa tahrik" ve "halkın bir kesimini alenen aşağılama" iddiaları kapsamında soruşturma başlatıldı.
Çünkü toplumun belli bir kesimini hedef alan ifadelerin bir karşılığı olduğu düşünülüyordu.
Peki bugün ne değişti?
Komedyen Deniz Göktaş, İstanbul Harbiye Cemil Topuzlu Açıkhava Tiyatrosu'nda sahnelediği ve daha sonra YouTube'da yayımladığı "Ölü Deniz" adlı stand-up gösterisinde dört semavi dinin kutsal kitapları hakkında kullandığı ifadeler nedeniyle ciddi tartışmaların odağına yerleşti.
Kimi bunu mizah olarak değerlendirdi.
Ben ise şu soruyu soruyorum: Mizah bunun tam olarak neresinde?
İnsanların kutsal kabul ettiği değerlere yönelik alaycı ifadeler, yalnızca "şaka" denildiği için eleştiriden muaf mı olmalı?
Beni güldürmeyen, aksine inciten bir söylemi sırf sahnede söylendi diye mizah olarak kabul etmek zorunda mıyım?
İfade özgürlüğü, demokratik toplumların vazgeçilmez değerlerinden biridir.
Ancak ifade özgürlüğü ile hakaret aynı şey değildir.
Sanatçı olmak, komedyen olmak, karikatürist olmak, zengin olmak ya da popüler olmak; hiç kimseye başkalarının inancını, etnik kimliğini, kültürünü veya kutsal değerlerini aşağılamayı meşru kılan bir ayrıcalık vermez.
Elbette hukuki değerlendirmeyi mahkemeler yapacaktır.
Ancak toplumun da kendi vicdanıyla bir değerlendirme yapma hakkı vardır.
Burada asıl dikkat çekmek istediğim nokta ise şudur: Geçmişte Alevilere yönelik bir söz söylendiğinde toplum ayağa kalktı.
Kürtleri hedef alan bir fıkra anlatıldığında haklı olarak büyük tepki gösterildi.
Peki, aynı hassasiyet, hedef alınan kesim Müslümanlar olduğunda neden özellikle bu çevreler buna "mizah" deyip geçiştirmeye çalışıyor?
İlke, kişiye veya gruba göre değişmemelidir.
Hakaret; Alevi’ye yapılınca da yanlıştır, Kürt’e yapılınca da yanlıştır, Müslüman’a yapılınca da yanlıştır. Başka dinlere, inançlara, kültürlere, halklara yapılınca da yanlıştır. Çünkü saygı, kimliğe göre değişen bir değer değildir.
İnsan olmanın, demokratlığın, duyarlılığın ve toplumsal barışın yolu da tam olarak buradan geçmektedir.
Fahrettin Çelik
04.07.2026